LÀM "BA" - BẠN ĐÃ SẴN SÀNG CHƯA?

Ngày đăng: 16 Tháng 10, 2020

Chào mọi người, mình là Phan Quang Anh - hiện đang đảm nhận vị trí BrSE/BA tại DN3 - Rikkeisoft Đà Nẵng. Chắc hẳn, hiện nay đang có nhiều bạn trẻ tìm hiểu và định hướng trở thành BA. Nhưng cũng có không ít bạn vẫn còn đang mơ hồ, băn khoăn về vị trí này, thậm chí nhiều người trong ngành IT vẫn chưa có khái niệm chính xác khi nhắc đến vị trí này.

Vậy BA là gì? Nó đóng vai trò quan trọng như thế nào. Hôm nay mình sẽ chia sẻ để các bạn hiểu rõ hơn và hy vọng rằng sẽ giúp ích cho các bạn trong việc định hướng nghề nghiệp của mình, hoặc có những cái nhìn chi tiết hơn về vị trí này.

Heraclitus – triết gia Hy Lạp cổ đại, người nổi tiếng với câu nói “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông” – còn có một câu nói khá nổi tiếng: “The only thing that is constant is change – Thứ duy nhất không thay đổi là sự thay đổi”.

Thế giới đang trở nên phẳng hơn với sự toàn cầu hóa và hội nhập sâu rộng, nhu cầu của khách hàng cũng vì thế mà thay đổi. Khách hàng đang đòi hỏi các sản phẩm dịch vụ phải đổi mới nhanh hơn, chất lượng hơn và giá cả hợp lý hơn. Điều này tạo ra áp lực rất lớn cho các doanh nghiệp, khiến họ phải tự xem lại chính mình để làm sao có thể nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường

Trong lĩnh vực IT nói riêng, để cho ra đời các phần mềm, các giải pháp đáp ứng được nhu cầu của khách hàng thì việc hiểu rõ khách hàng cần gì, muốn gì cũng như tối ưu hóa chi phí cho từng giải pháp là điều vô cùng quan trọng. Để làm được điều đó, một vị trí mới được ra đời và làm cầu nối để kết nối khách hàng với doanh nghiệp cũng như team phát triển sản phẩm. Vị trí đó có tên gọi là Chuyên Viên Phân Tích Nghiệp Vụ (Business Analyst – BA).

 

BA là người có đầy đủ kiến thức và thành thục kỹ năng, họ sẽ nghiên cứu, phân tích các vấn đề của khách hàng để tìm ra các cơ hội hoặc thách thức cho toàn hệ thống, để từ đó đưa ra các giải pháp đề xuất giúp khách hàng có thể nắm bắt các cơ hội hoặc giải quyết các thách thức một cách nhanh chóng. Ngoài ra BA cũng sẽ cùng làm việc với đội phát triển để đưa ra sản phẩm nhằm hài lòng nhu cầu của khách hàng ở mức cao nhất.

1. Vậy BA có quan trọng không?

Câu trả lời không chỉ là “Quan trọng” – mà là “Rất quan trọng”.

Thật vậy, ở bất cứ nơi nào, bất cứ công việc, bất cứ lĩnh vực nào cũng đều có bóng dáng của BA hay nói cách khác: “công việc BA tồn tại ở mọi ngóc ngách trong cuộc sống của chúng ta”. Một ví dụ thực tế và dễ hiểu như sau:

Một bữa nọ bạn đi làm về, trời đổ mưa mà bạn lại không mang theo áo mưa. Mục tiêu (Business Objective) lớn nhất của bạn lúc này là “về được đến nhà” đúng không nào? Để đạt được mục tiêu đó thì bạn sẽ có rất nhiều giải pháp (Solutions) như dưới đây:

- Trú mưa tạm ở đâu đó, chờ hết mưa rồi về

- Ghé vào quán tạp hóa ven đường và mua áo mưa để mặc rồi chạy xe về

- Nếu gần đó có nhà người thân, bạn có thể đến và mượn một chiếc áo mưa để mặc tạm, hôm sau sẽ trả

- Hoặc thậm chí là gửi xe đâu đó, bắt Grab Car về cho sướng thân và hôm sau đến lấy xe.

Bạn sẽ phải chọn xem đâu là giải pháp phù hợp nhất ngay lúc này, và giải pháp này có đáp ứng được mức độ hài lòng của các bên liên quan (Stakeholders) hay không.

Các bên liên quan trong trường hợp này có thể là:

- Vợ con đang ở nhà chờ cơm

- Đồng bọn đang chờ ở bàn nhậu

- Một cuộc hẹn café nào đó vào buổi tối

- Hoặc có thể là mình chẳng phụ thuộc vào ai cả, tự mình chính là Stakeholder của chính mình

Bạn cần phải tìm ra được solution đáp ứng tốt nhất nhu cầu của các stakeholders ngay lúc này.

Khi đã có solution, bạn phải thực hiện quá trình triển khai giải pháp (Transition) một cách hiệu quả, nếu không muốn tốn quá nhiều thời gian vào chuyện này. Bạn có thể khẩn trương ghé vào quán tạp hóa ven đường và mua áo mưa để mặc rồi chạy xe về nhà hoặc trú tạm mưa ở đâu đó chờ hết mưa rồi đi tiếp. Tất cả những điều này đều tùy ở bản thân mình, miễn đáp ứng được mục tiêu về được đến nhà là thành công.

Nếu thực hiện các công việc trên, thì bạn đã làm công việc của một Business Analyst rồi. Chỉ khác ở chỗ không phải là phiên bản công việc, mà là phiên bản cuộc sống thực tế thôi.

2. Chính xác BA là gì? Có phải chỉ mỗi ngành IT mới có BA?

Cụ thể nhé. Từ các vấn đề mà doanh nghiệp đang gặp phải, doanh nghiệp có mục tiêu phải giải quyết được các vấn đề này. Các mục tiêu đó gọi là Business Objectives.

Từ các Business Objective, BA sẽ làm việc với Stakeholders để đưa ra các Solution cụ thể. Các Solution này phải đáp ứng được yêu cầu của các Stakeholder.

Sau đó, BA cùng team phát triển sẽ xây dựng và triển khai Solution đó cho doanh nghiệp. Giai đoạn triển khai này gọi là Transition. Sẽ “biến” hiện trạng của doanh nghiệp ở thời điểm hiện tại thành trạng thái mong muốn trong tương lai.

Và lúc này, các vấn đề mà doanh nghiệp gặp phải đã được giải quyết.

Do đó, phân tích nghiệp vụ (Business Analysis) là một loại công việc, người nào đó làm một loạt các việc trên sẽ được gọi là Business Analyst.

Sẽ có rất nhiều người nghĩ trong đầu là: BA phải nói được ngôn ngữ kinh doanh và ngôn ngữ lập trình, phải hiểu được cả các khái niệm kinh doanh lẫn các khái niệm đặc thù trong ngành IT như Database, Web service, API, Cloud … Nên mọi người vẫn cứ nghĩ: nhắc đến BA là nhắc đến “cầu nối” hay “người phiên dịch”. Nhưng như mình nói thì đó chỉ là điều kiện cần của BA thôi chứ không nói lên được nghề này là gì và làm những gì.

Ngoài ra, BA không phải là khái niệm dành riêng cho ngành IT mà là dành cho gần như tất cả mọi lĩnh vực trong xã hội. Business Analyst hiểu rộng ra hơn là người đi phân tích và giải quyết các vấn đề. Do vậy, ở đâu có vấn đề thì ở đấy có mặt BA. Ví dụ như bạn muốn xây nhà mới, thì người chuyển những ý muốn của bạn trở thành một mô hình cụ thể mà sau này các anh thợ hay kỹ sư xây dựng có thể từ đó mà làm nên ngôi nhà khang trang cho bạn thì người đó chính là BA – nhưng trong ngành này người ta dùng một từ khác để miêu tả: “Kiến trúc sư”.

 

3. Muốn thành BA thì cần những gì?

Để thực hiện tốt vai trò này đòi hỏi những Business Analyst phải có nhiều kiến thức và kỹ năng, và tùy vào vị trí mà mức độ yêu cầu năng lực của BA cũng sẽ khác nhau. Tuy nhiên, để trở thành một BA thực sự, bạn sẽ cần một số kỹ năng cơ bản như dưới đây.

- Nhóm kỹ năng nền tảng (Professional Skills)

Không một dự án nào mà lại không có vấn đề nào cả. Trên thực tế, toàn bộ dự án là một bài toán. Nhìn một cách tổng quát, người làm BA sẽ là người vận dụng những kỹ năng yêu cầu (Requirements engineering), thu thập thông tin (Elicitation techniques) làm rõ các vấn đề, các giải pháp khả thi và xác định phạm vi của dự án. Ở một số dự án, bạn cũng sẽ thấy BA vận dụng kỹ năng tư duy hệ thống (System thinking), giải quyết vấn đề (Problem solving) khi tham gia vào việc giải quyết các vấn đề kỹ thuật cùng đội kỹ thuật, đặc biệt là trong những buổi họp, đặc biệt là trong những buổi họp mà có sự tham gia của các bên liên quan: Khách hàng, đội phát triển, đội kiểm thử phần mềm.

- Nhóm kỹ năng nghiệp vụ (Business Knowledge)

Mỗi dự án sẽ liên quan đến một hoặc nhiều nghiệp vụ nhất định, một lĩnh vực nào đó. Vì vậy, công việc của BA là cần phải hiểu được quy trình nghiệp vụ (Business process), các nguyên và thông lệ kinh doanh của lĩnh vực mà dự án sẽ thực hiện.

- Nhóm kỹ năng (Technical Skills)

Đây là những kỹ năng mà BA sẽ vận dụng trực tiếp khi làm việc trong bất kỳ dự án nào. Từ việc mô hình hóa (Modelling), tài liệu hóa (Documentation) các thông tin, các yêu cầu thu thập được cho đến việc phân tích, lên kế hoạch cũng như quản lý việc thực hiện kế hoạch đó (Planning & Management).

- Nhóm kỹ năng mềm (Soft Skills)

Đây là nhóm kỹ năng không thể thiếu, và sẽ quyết định xem bạn có thể theo nghề BA lâu dài hay không. Ở nhóm kỹ năng này, có thể chia thành 3 nhóm nhỏ: kỹ năng liên quan đến hành vi (Behavioural characteristic), kỹ năng giao tiếp (Communication) và kỹ năng tương tác (Interaction). Nếu muốn theo nghề BA lâu dài, bạn cần phải có rèn luyện cho mình kỹ năng giao tiếp, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng thương lượng và đặc biệt là luôn phải thể hiện được sự chân thành và độ tin cậy trong từng lời nói khi giao tiếp với tất cả thành viên trong dự án.

4. Con đường phát triển của một BA là gì?

Giai đoạn đầu trong con đường phát triển của một BA cũng tương tự như những vị trí khác trong ngành IT, tức là cũng từ Fresher qua Junior rồi lên đến Senior/Principle BA – con đường này mất tầm khoảng 3 đến 4 năm. Sau khi đã chinh chiến ở level Senior một thời gian, thì đây là lúc mà BA sẽ chọn con đường đi cho riêng mình và ở đây sẽ có 3 ngã rẽ phổ biến mà một Senior BA có thể lựa chọn để tiếp tục sự nghiệp của bản thân.

Nếu bạn thích làm việc với con người, BA Leadership rõ ràng là một cánh cửa phù hợp và nếu chọn con đường này thì bạn sẽ đi từ BA Project/Program Lead rồi đến BA Practice Lead – người chịu trách nhiệm cho các hoạt động của BA được trơn tru, hiệu quả và cuối cùng sẽ là BA Manager – người ngoài những việc ở trên còn phải kiêm luôn việc tuyển dụng, dùng người (resources planning), training cho tới quản lý ngân sách department hay co-working một cách hiệu quả với các bộ phận khác trong công ty.

Nếu bạn thích làm việc với các dự án, muốn quản lý tất cả mọi thứ để nhìn thấy dự án của mình thành công thì con đường Project Manager là dành cho bạn. Cùng với sự phát triển kỹ năng của bản thân, mức quy mô của dự án (project) cũng sẽ tăng theo và có thể bạn sẽ trở thành Program Manager – người quản lý tất cả các dự án, quản lý tất cả các PM khác.

Một nhánh nữa mà bạn có thể sẽ rất hứng thú đó là trở thành Management Consultant thực thụ. Cái tên nói lên tất cả, ở level này bạn chỉ làm tư vấn là chủ yếu. Sẽ có các công ty chuyên rộng cửa chào đón những consultant chuyên nghiệp như: Big Four (Deloitte, EY, KPMG, PwC) hoặc McKinsey, IBM hay thậm chí là ở các hãng như Microsoft, SAP hay Oracle. Công việc chính khi đạt được level cao cấp ở nhánh này là các bạn sẽ đi gặp khách hàng - ở đây đa phần là các C-Level từ các công ty, tập đoàn lớn không chỉ trong nước mà còn là quốc tế và hiển nhiên mức thu nhập của bạn cũng sẽ cao ngất ngưỡng. Tuy nhiên đằng sau đó là những khó khăn và lớp “behind the scene” ít ai thấy để leo lên được vị trí này cũng như yêu cầu về khối kiến thức, kinh nghiệm đồ sộ với hàng chục năm tích lũy và chinh chiến.

 

Anh Q.Anh trong một buổi truyền nghề về BUSINESS ANALYSIC FUNDAMENTAL

5. Kết luận:

Business Analyst là một nghề cũ trên thế giới, nhưng mới ở Việt Nam (khoảng hơn 15 năm). Thực sự thì mình thấy đây là một nghề rất thú vị và có khá nhiều challenges. Điểm mạnh điểm yếu của mình được cọ xát rất nhiều. Nhiều vấn đề thực sự rất chuối nhưng khi gỡ rồi thì cảm giác rất tuyệt.

BA xuất hiện để giải quyết vấn đề. Vấn đề có thể là biến cái chưa tốt thành cái tốt. Hoặc biến cái đã tốt rồi thành cái tốt hơn.

Thật sự cảm giác đem lại cái gì đó ý nghĩa cho người khác hay góp phần làm nên một dự án thành công là một thứ khiến mình khó mà nản được.